Kömür nedir?

Karbon yönünden zengin, tabiatta bulunan bir cisimdir. Taşlaşmış bir karbon kütlesi olan kömür, bir mineral değildir. Çünkü bir oluşum sonucu meydana gelmemiştir. Bileşimi karbon (linyitte % 65, antrasitte % 95), kükürt, demir oksit, alüminyum, kireç, silisyum, oksijen, hidrojen'dir. Siyah renkte, az çok parıltılıdır. Genel olarak düzgün yüzeylidir, kolayca kırılıp ufalanmaz. Kömür, günümüzden milyonlarca yıl önce ormanların toprak kayması, kıtaların denizlere, ya da denizlerin kıtalara dönüşmesi gibi tektonik hareketler sonucu büyük toprak yığınları altında kalıp, havasız ortamda sıcaklık ve baskı etkisiyle meydana geldiler. Bugün yeryüzünde kömürleşme olayı hala devam etmektedir. Linyit ve turba adı verilen kömürler henüz birkaç bin yıldan beri oluşum halindedir. Hatta turba, daha oluşumunu tamamlamamış kömürlerden sayılıyor.

Kömür, yer kabuğunun 400 ile 4.000 metre derinlikleri arasında yayılmış durumdadır. Bu yataklara dünyanın hemen her yerinde rastlamak mümkündür. Polonya, Rusya ve Çin kömür yatakları yönünden dünyanın en zengin ülkeleri arasında sayılırlar. Kömürleri meydana getiren orman mezarlıklarında yapılan araştırmalar bunların bugünkü Ekvator tipi ormanlara benzediğini ortaya koymuştur. Kömürler gerek oluşum çağları, gerek bileşimlerindeki karbon miktarı yönünden birbirlerinden ayrılırlar. Oluşumları en eski olan kömürlerin ısıtma değeri de o oranda yüksektir. Başlıca kömür çeşitleri:

Antrasit: En eski ve karbon yönünden en zengin kömür çeşididir. Oluşumu 300 milyon yıl geriye dayanan antrasitteki karbon yüzdesi 90 - 95'i bulur.

Taş kömür (maden kömürü): Antrasit kadar eski olmamakla beraber 200 - 250 milyon yılık bir geçmişe sahiptir. Karbon yüzdesi 80 - 90'ı bulur.

Linyit: Daha oluşumunu tamamlamamış kömürlerdendir. 60 milyon yıl önce meydana gelmeye başlayan linyitte su ve bu arada birçok yabancı madde de bulunur. Karbon yüzdesi 65 - 70 kadardır.

Turba: Bu kömüre daha çok bataklık yereylerde rastlanır. İçindeki su miktarı yüksektir. Karbon yüzdesi ise 60'ı geçmez. Turba, henüz karbonlaşma oluşumu tamamlanmamış genç kömürlerdendir.

Grafit: Karbon denilen kimyasal unsurun tabiatta bulunan saf durumudur. Elmas da saf bir karbon olduğu halde aralarındaki fark grafitin kristalsiz bir yapıya sahip oluşudur. Grafit, ark lambası kömürlerinin yapımında ve yağlama maddelerinde kullanılır. Kil ile belirli bir oranda karıştırılırsa kalem ucu yapımına yarayan bir madde elde edilir. Suni kömürler de şunlardır:

Kok: Gerçek anlamda bir kömür değildir. Tabiatta serbest olarak bulunmaz. Fabrikalarda taş kömürünün içindeki gazların çıkarılmasından sonra elde edilen kömürdür. Gerek ev sobalarında, gerek yüksek fırınlarda ısıtma amacıyla kullanılır. Çelik alaşımlarında, çeliğin içine gerekli karbonu verme İşleminde de yararlanılır.

Odun kömürü: Yapma bir kömürdür. Kapalı bir yerde odunlar yakılarak elde edilir. Külü az, kükürtsüz olduğu ve kolay yandığı için kullanılır.

Kömür çıkarımında bugün çok verimli olan şu iki sistem uygulanır:

1. Amerika'da kullanılmakta olan kazı sisteminde döner kepçeler yataklardaki kömürü kazıyıp, döner şeritli makinelerle dekovillere doldurur.
2. Rusya'da ise hidrolik sistem uygulanır. Bunda dev püskürteçlerden fışkıran su, ocak duvarlarındaki kömür bloklarını parçalar, bu parçalar ocağın zeminindeki bir havuzda toplanır. Özel borularla da yeryüzündeki tesislere gönderilir.

Kömür yatakları: Kömür katmanlarının jeolojik oluşumu, bize kömürün yer kabuğunun 400 ile 4000 m derinlikleri arasında yayılmış olduğunu göstermektedir. Kömür yataklarına dünyanın hemen hemen her yerinde rastlanır. Polonya Rusya ve Çin, kömür yatakları yönünden dünyanın en zengin ülkeleri arasında sayılırlar. bazen 5000 kilometre karelik geniş bir alana yayılmış büyük kömür yatakları olduğu gibi, toprak seviyesinden 50-60 m aşağıda işletilmesi kolay kömür yatakları da vardır.

Kömür madenciliği: Kömür yatakları, aşağı yukarı 250-400 milyon yıl öncesinin sıcak ve nemli iklimlerinde yetişen büyük orman bitkilerinin kalıntılarından meydana gelmiştir. Bu bitkiler, ölerek çürümüş ve zamanla, karaları kaplayan, denizlerin biriktirdiği tortular altına gömülüp katılaşmıştır. Yüzyıllarca önce Avrupa’da çok büyük ormanlar vardı, ama zamanla bu ormanların yok olması, yakacak olarak odunu çok pahalı bir kaynak haline getirdi. Bu sebeple, kömürün bulunması ve işletilmesi, ekonomik yönden büyük değer kazandı.

On yedinci yüzyılda, kömürün odunun yerini alması, sanayi inkılabının temelini teşkil eder. Kömür ekonomisi ve teknolojisi geliştikçe, madenlerdeki güvenlik meselesi de büyüdü, bu yüzden zaman geçtikçe modern kömür madenciliği metodlarının geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması zaruri bir hal aldı. Ancak günümüzde de modern madencilik teknikleri uygulandığı halde bazı memleketlerde çok sayıda işçinin ölümüyle sonuçlanan kazalar olmaktadır.

Yeraltı madenciliği: Açık tavanlı madencilik. Seçilen metod, damarın derinliğine, eğimine ve kalınlığına, birikim konumuna, alan özelliklerine, yüzey topoğrafyasına ve çevre şartlarına göre tespit edilir. Açık işletme: Kömür damarları üstündeki toprak tabakası temizlendikten sonra uygulanır. Eskiden kaldırılabilen üst tabaka kalınlığı 30 metreyi geçmezken, günümüzde bunun üç katı kadar toprağın temizlenmesi mümkündür. Bazı açık madenlerde günde 50.000 ton kadar üretim yapılabilmektedir. Bu madenlerde toprağın temizlenmesi işlemi, modern kazı makinalarıyla gerçekleştirilmektedir.

ABD’de "burgu madenciliği" adı verilen özel bir açık tavanlı madencilik tekniği de geliştirilmiştir. Bu usul, üst tabakanın temizlenmesiyle ortaya çıkan kömür damarlarına, paralel delikler açılmakla olur. Bu işte kullanılan burgular, kömür damarını 90 m kadar delen, 0,6-1,5 m çapında, büyük matkaplardır. Burguyla kazılan kömür, burgunun kıvrımları boyunca yukarı doğru ilerler ve deliğin ağzından toplanır. Bu çeşit bir işletmede verim, yeraltı madenciliğine göre çok yüksektir. Toplam madencilik giderleri de düşük olup, genellikle, derin kuyu madencilik işletmelerinin dörtte biri kadardır. Bu yüzden açık tavanlı işletmeler, öteki metodlara tercih edilir.

Bununla birlikte açık tavanlı madencilik, çevre üstündeki olumsuz tesirleri sebebiyle mahzurlu bulunmaktadır. Bazı yerlerde, bir dağ tepesinin tamamiyle kaldırılması söz konusu olabilir. Bu, sadece tabiat güzelliğini değil, bölgenin ağaçlanmasını ve tabii hayatı da etkiler. Bunun bir çözümü, açık tavanlı işletmeden kömür çıkarma işi bitirildiğinde, yerleşim merkezlerinden getirilen artıklarla madenin üstünü kapatıp, yeniden ağaçlandırmak olabilir. Dünya kömürünün büyük bir kısmı, yeraltı madenlerinden elde edilir. Bunların bazılarının derinliği 900-1200 metreyi bulur. Söz konusu derinliklerde damarlara, elevatörlerle donatılmış dikey kuyularla inilir. Daha az derinliklerde yer alan damarlarsa yüzeye, eğimli tünellerle bağlanır. Tünellere genellikle konveyörler kurulur.

Yapılan tahminlere göre, dünyada 5544 milyar tonun üzerinde faydalanılabilir kömür rezervlerinin bulunduğu hesaplanmıştır. En son araştırmaların neticelerine göre Türkiye’de 1,4 milyar ton taşkömürü, 7,6 milyar ton da linyit kömürü olmak üzere toplam 9 milyar ton kömür varlığı olduğu kabul edilmektedir. Türkiyenin yıllık üretimi dört milyon tonun üzerindedir. Dünya Kömür Rezervleri'nin ülkemizde üretilen kömür madenleri, Türkiye Kömür İşletmeleri Teşkilatı (TKİ) ile Özel Sektör tarafından üretilmektedir. Yurdumuzda başta Zonguldak olmak üzere Tavşanlı, Ereğli, Kozlu-Kilimli, Çan havzası, Bolu-Mengen, Düzce, Göynük, Malkara (Tekirdağ), Soma, Değirmisaz, Tunçbilek, Balkaya (Erzurum), Şırnak (Siirt), Halifan (Bingöl), Kangal (Sivas), Cizre, Silopi (Mardin), Çeltek (Amasya) havzaları başlıca kömür yataklarıdır.

Sözlükte "kömür" ne demek?

1. Karbonlu maddelerin kapalı ve havasız yerlerde için için yanmasından ya da çok uzun süre derin toprak katmanları altında kalıp birtakım kimyasal değişmelere uğramasından oluşan, siyah renkli, bitkisel kaynaklı, içinde yüksek oranda karbon bulunan katı ya
2. Koyu kara rengi belirtmek için kullanılır.

Cümle içinde kullanımı

Kömür gözlü.

Kömür kelimesinin ingilizcesi

n. coal, charcoal

Son eklenenler